Gebruikersdata en Datagebruikers

Hoe het belang van Google om gebruikersgegevens te bemachtigen zich verhoudt tot het gebruik in haar dienstverlening en verdienmodel.
Gebruikersdata en Datagebruikers

Inleiding

In 1998 ontwikkelden twee studenten van Stanford University een methode om webpagina’s te sorteren op relevantie (Brin en Page 1998). Hun algoritme – PageRank – werd de sleutel tot het succes van Google; inmiddels de meest bezochte zoekmachine ter wereld (Netcraft Ltd. 2013, Alexa Internet, Inc. 2013, Cisco Systems, Inc. 2013) met een personeelsbestand van meer dan 50.000 werknemers (Google Inc. 2013a). Over haar doelstelling meldt het bedrijf: “Google’s mission is to organize the world’s information and make it universally accessible and useful” (Google Inc. 2013l, onder “What is Google’s mission?”). Het verdienmodel van Google is voornamelijk gebaseerd op inkomsten uit online advertenties (2013h, onder “How does Google make money?”). Daardoor is het voor de organisatie van groot belang om zoveel mogelijk informatie over haar gebruikers te verzamelen; wie ze zijn, wat ze doen en wat ze leuk vinden. Immers; hoe meer je van een gebruiker weet, hoe beter een profiel kan worden samengesteld op basis waarvan specifieke vraaggerichte advertenties kunnen worden aangeboden. Tegelijk dient het verzamelen van deze persoonsgegevens ook de dienstverlening; de data zijn bijvoorbeeld van belang om gebruikers goed te kunnen voorzien van relevante zoekresultaten (Google Inc. 2012a, onder “Gegevens die we verzamelen”).

Over de toegenomen mogelijkheden om persoonsgegevens online te verzamelen wordt in het academisch discours veel gedebatteerd. Zo wordt enerzijds gesteld dat de wijze waarop kennis online verzameld en verspreid kunnen worden nieuwe kansen biedt (O’Reilly 2005, onder “Data is the Next Intel Inside”) en dat gebruikers hiermee een nieuwe machtspositie kunnen verwerven (Shirky 2009, 55). Anderzijds wordt kritiek gegeven op de wijze waarop bedrijven evengoed deze kansen benutten (Petersen 2008, onder “General intellect and mass intellectuality”, Scholz 2008, onder “The Web 2.0 Ideology”) en wordt er gewezen op de gevaren van misbruik van persoonsgegevens die op de loer liggen wanneer organisaties grote hoeveelheden data in bezit hebben (Zittrain 2008, 200, Fuchs 2011, 15). De onthullingen van voormalig NSA-medewerker Edward Snowden (The Guardian 2013), die blootleggen op welke schaal de Amerikaanse veiligheidsdienst bijvoorbeeld in staat is om dergelijke data af te tappen en te verwerken, onderstrepen de urgentie en relevantie van deze discussie.

Dit debat beantwoordt echter niet de vraag in hoeverre de verzamelde gebruikersinformatie daadwerkelijk relevant is om de dienstverlening te verbeteren en hoe dat zich verhoudt tot de relevantie voor het verdienmodel. Als de verzamelde data door Google namelijk vooral worden ingezet voor het genereren van relevante advertenties en slechts deels ten bate van de dienstverlening, dan daalt daarmee het belang van de gebruiker om persoonlijke informatie vrij te geven. Bovendien zou de gebruiker zich dan sterker tot Google kunnen verhouden in het politieke spanningsveld tussen beide partijen. Andersom, wanneer het ter beschikking stellen van persoonlijke informatie voornamelijk het belang van de gebruiker dient, zou het de verhouding tussen Google en haar gebruikers juist in tegenovergestelde richting onder druk zetten. Dat die verzameldrang van Google dus een middel is voor zowel de dienstverlening als het verdienmodel, zegt iets over de cruciale rol van de gebruiker waar Google zoveel mogelijk van wil weten.

Vraagstelling, methode & structuur

In dit onderzoek zal ik me afvragen in hoeverre de door Google verzamelde gebruikersinformatie relevant is voor de dienstverlening rond Google Search enerzijds en het genereren van advertenties anderzijds, en of dit een problematische verhouding genereert tussen Google en haar gebruikers. Deze vraagstelling is relevant omdat ik hiermee een bijdrage lever aan het actuele kritische debat rond het verzamelen en gebruik van persoonsgegevens. Bovendien onderstreept dit onderzoek het belang van het handelingsvermogen van de gebruiker, maar ook de urgentie om de op scherp gestelde verhoudingen te ontmantelen, omdat ik zal aantonen dat deze steeds steviger op elkaar ingrijpen.

Om de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden dien ik allereerst inzicht te hebben in (1) de gebruikersinformatie die Google verzamelt; (2) de wijze waarop die informatie wordt verzameld; en (3) de wijze waarop die informatie wordt verwerkt, maar verderop in dit onderzoek zal blijken dat Google zich terughoudend uitlaat over haar werkwijzen. Om toch iets te kunnen zeggen over de machtsverhoudingen, stellen Deacon et al. in Researching Communications (1998) dat “in the absence of first-hand knowledge, researchers have to fall back on information and commentary available in the public domain. (…) Relying on secondary sources does not mean that we can say nothing useful about structures of media power, but we do need to be sensitive to the problems their use poses” (15). Met ‘problems’ bedoelen de auteurs dat de “representativeness, authenticity and credibility” (39) van elke bron moet worden overwogen.

De vraagstelling zal ik daarom beantwoorden door een beschrijvende bronnen-analyse uit te voeren op een breed scala aan documentatie. Daarbij zal ik elke bron analyseren op relevante informatie voor het beantwoorden van een van de deelvragen, maar zal ik ook interpreteren en overwegen in hoeverre elke bron representatief is. Bovendien probeer ik de gevaren die kleven aan de afhankelijkheid van enkel secundaire bronnen (Deacon, et al. 1998, 15) te beperken door ook primaire documenten van Google te raadplegen die de organisatie – bewust dan wel verplicht – openbaar heeft gemaakt. Deze bronnen bestaan onder andere uit verschillende servicevoorwaarden en privacy policies. Mediawetenschapper Michael Zimmer (2010) stelt dat “Legal and Policy Analyses” één van de pilaren1 is van onderzoek naar web search (514) en ook José van Dijck meent in “Users like you? Theorizing agency in user-generated content” (2009) dat juridische bronnen niet moeten worden gemeden (55). Verder zal ik ook eerder uitgevoerd onderzoek raadplegen, alsmede statistische data en secundaire bronnen (Deacon, et al. 1998, 21).

Om te verklaren of – en hoe – de verhouding tussen Google en haar gebruikers onder druk wordt gezet, moet ik ook iets kunnen zeggen over het veranderende handelingsvermogen van beide partijen. Van Dijck maakt duidelijk dat hiervoor een multidisciplinaire aanpak moet worden gekozen waarbij cultuur-, media- en sociale wetenschappen elkaar aanvullen (2009, 55). Deacon et. al (1998) stellen bovendien dat ten eerste de “major players” (35) geïdentificeerd moeten worden, waarna bronnenonderzoek kan leiden tot “mapping corporate [and] social networks” (37). Om die reden zal ik in het volgende hoofdstuk beginnen met het vormen van een theoretisch raamwerk dat is opgebouwd uit verschillende disciplines, waarbij ik zal uitwerken hoe uiteenlopende visies zijn ontstaan op het handelingsvermogen van gebruikers met de ontwikkeling van internet en “Web 2.0” (O’Reilly 2005), met de opkomst en groei van Google, en met de veranderende rol van adverteerders.

Vervolgens zal ik analyseren welke informatie Google verzamelt, hoe deze informatie wordt verzameld en hoe de verzamelde informatie door Google wordt verwerkt, zodat ik kan afwegen in hoeverre de data relevant zijn voor de dienstverlening van Google Search enerzijds en het verdienmodel anderzijds. Deze onderzoeksmethode zal me echter minder goed helpen om in kaart te brengen wat Google mogelijk in het geheim nog meer verzamelt, maar niet vermeldt. Tegelijk zal het theoretisch kader ook de reikwijdte van mijn onderzoeksmethode onderstrepen; het is onmogelijk om daadwerkelijk alle meespelende belangen in kaart te brengen.

Na mijn analyse zal ik concluderen dat Google, haar gebruikers en haar adverteerders, zich in een steeds steviger verankerde spagaat bevinden omdat de tegenstrijdende belangen van deze major players diens afhankelijkheid tegelijk noodzakelijker en onwenselijker maken. Bovendien zal ik constateren dat enkel de gebruiker in staat is om de op scherp gestelde verhoudingen binnen de corporate and social networks te ontmantelen door zich bewust te worden van haar handelingsvermogen en het belang om de gebruikersdata uit de handen te houden van de datagebruikers.

De visie op het belang van dit handelingsvermogen hangt nauw samen met de verschillende visies die heersen in het academische debat op de rol en verhoudingen van producenten en consumenten. Om die reden zal ik het hierop volgende theoretisch kader beginnen met een uiteenzetting van die verschillende zienswijzen, waarna ik me specifiek op de zienswijzen rond Google en het handelingsvermogen van gebruikers zal focussen.

Google en Web 2.0 in breder perspectief

In het academische discours zijn er zowel utopische als dystopische visies op ontstaan op de productiemechanismen- en ontwikkelingen. Zo bekritiseerden de sociologen Max Horkheimer en Theodor Adorno reeds in 1944 de cultuurindustrie (2007). Ze stellen dat de productie van populaire cultuur leidt tot eenzijdige producten en een passieve maatschappij. Het is kritiek die vaker gegeven wordt, bijvoorbeeld door de cultuurfilosoof Walter Benjamin in 1934, die stelde dat de middelen voor dergelijke cultuurproductie – de apparatuses of production – in de handen van het volk zouden moeten komen (Benjamin 1986). Netwerktheoreticus Clay Shirky (2009) haakt hierop in wanneer hij beschrijft dat de opkomst van Web 2.02 het mogelijk heeft gemaakt voor het publiek om eenvoudig content te maken en te verspreiden (55-80). In zijn ogen staat de machtspositie van klassieke cultuurproducenten hiermee onder druk; waar de informatievoorziening voorheen was weggelegd voor een gevestigde orde, is nu iedereen in staat om content te genereren en te verspreiden.

Of Shirky daarin gelijk heeft valt te bezien. Mediawetenschapper Mirko Schäfer concludeert in Bastard Culture! (2012) namelijk dat deze ‘droom van participatie’ beperkter is dan gedacht. Een belangrijk uitgangspunt voor zijn onderzoek is de actor-network theory (ANT) van Bruno Latour (2005), die stelt dat we niet kunnen spreken van één sturende entiteit met macht, maar dat ‘actoren’ zich altijd tot elkaar verhouden, in verband staan met andere actoren en wederzijds macht uitoefenen om die macht te behouden of te doen groeien. Vanuit die invalshoek is er dus nog steeds sprake van een machtspositie van klassieke cultuurproducenten, ook al staat deze wellicht onder druk.

Trebor Scholz (2008) gaat in “Market Ideology and the Myths of Web 2.0” nog een stap verder als hij stelt dat internet eigenlijk helemaal geen vrijheid met zich heeft meegebracht en dat Web 2.0 niets meer is dan een ideologie; een nieuwe manier om de consument als onbetaalde cultuurproducenten aan het werk te zetten. Scholz spreekt van free labor en stelt: “The Web makes people easier to use” (onder “The Web 2.0 Ideology”). De auteur staat niet alleen in zijn kritiek; ook Søren Mørk Petersen spreekt van free labor in “Loser Generated Content: From Participation to Exploitation” (2008, onder “Usenet & Google”). In 2011 werkt Micky Lee dezelfde kritiek uit met het oog op Google. Ze stelt daarbij – in tegenstelling tot Scholz en Petersen – dat “the audience in a capitalist media system is best represented as a commodity of exchange value, not as an aggregate or as labor” (Lee 2011, 445).

De paradoxale relatie tussen Google en haar gebruikers die hieruit volgt, wordt bekritiseerd door Rieder en Sire in “Conflicts of Interest and Incentives to Bias” (2013). Ze werken uit dat Google zowel als zoekdienst en als advertentiedienst succesvol en dominant is, en dat het gebrek aan transparantie van de techniek achter Google een self-serving bias mogelijk maakt; eigen diensten zouden bijvoorbeeld prominenter kunnen worden aangeboden dan die van de concurrent. Van Couvering (2004) gaat ook verder in op de economische belangen van Google en stelt dat “[there is] reason to doubt that the current provision of search services (…) serves the public interest in the information society” (25).

Christian Fuchs (2011) werkt Van Couverings kritiek uit vanuit een economisch perspectief: “An economic monopoly controls large market shares and thereby deprives other actors of economic opportunities” (23). Hij noemt dit de “economic centralization threat” (ibid.). Economische macht hangt in zijn ogen samen met politieke macht: “Money is a form of influence on political power. The concentration of online advertising therefore gives Google huge political power” (ibid.). De betogen van Fuchs, Lee, Van Couvering, Rieder en Sire sluiten aan bij ANT (Latour 2005), omdat ze de samenhang en het conflict beschrijven tussen verschillende actoren binnen Google zelf.

Een breed spectrum

Waar in het academisch discours enerzijds dus verschillende gradaties van utopie heersen rond de opkomst van Web 2.0, wordt anderzijds vanuit verschillende invalshoeken ook diverse kritiek geleverd op deze ontwikkeling. Door me in dit onderzoek naar verzamelde gebruikersinformatie te richten op zowel de relevantie ervan voor gebruikers als voor Google zal ik de corporate en social networks in kaart kunnen brengen, waardoor ik vervolgens vanuit een breed perspectief de verschillende theorieën tegen elkaar kan afwegen. Voordat ik deze verhoudingen echter kan schetsen, zal ik eerst in kaart moeten brengen waar de gebruikersinformatie die Google verzamelt precies uit bestaat, zodat de major players zichtbaar worden. Hiervoor zal ik in het volgende hoofdstuk beginnen met de analyse van zowel primaire als secundaire bronnen.

Verzameldrang

Het privacy-beleid en de servicevoorwaarden van Google vormen een belangrijke primaire bron in deze analyse. Ze zijn een waardevolle toevoeging op secundaire bronnen, omdat Google juridisch verplicht om deze documenten publiek toegankelijk te maken. Uit deze bronnen blijkt dat de organisatie onderscheid maakt tussen twee soorten gegevens: “Gegevens die u aan ons levert” en “Gegevens die we ontvangen op basis van uw gebruik van onze services” (Google Inc. 2012a, onder “Gegevens die we verzamelen”). Onder de eerste noemer valt informatie die ingevuld moet worden bij het registreren voor een dienst, “zoals uw naam, e-mailadres, telefoonnummer of creditcard” (ibid.). De tweede reeks gegeven is uitgebreider en bevat:

  • Apparaatgegevens “zoals het hardwaremodel, de versie van het besturingssysteem, unieke apparaat-id’s en mobiele netwerkgegevens waaronder het telefoonnummer. Google kan uw apparaat-id’s of telefoonnummer koppelen aan uw Google-account” (ibid.).
  • Logbestandgegevens met in het verleden ingevoerde zoekopdrachten, IP-adressen, browsertype, browsertaal, datum en duur van het gebruik van de dienst en cookies.
  • Locatiegegevens, niet per se door middel van GPS: “We kunnen ook verschillende technologieën gebruiken om uw locatie vast te stellen, zoals sensorgegevens van uw apparaat die bijvoorbeeld informatie leveren over wifi-toegangspunten en mobiele zendmasten in de buurt” (ibid.).

Google maakt hier met andere bewoording onderscheid tussen implicit en explicit participation (Schäfer 2012, 51-53). “Gegevens die u aan ons levert” zijn in dit geval de expliciete vormen van participatie, omdat gebruikers in het registratieproces bewust hun gegevens invoeren om zich kenbaar te maken. Wanneer de gebruiker na registratie overgaat tot het daadwerkelijk gebruik van de diensten, kunnen we spreken van impliciete vormen van participatie. De gebruiker heeft tijdens het invoeren van een zoekopdracht immers niet expliciet de intentie om logbestanden, apparaatgegevens en IP-adressen naar Google te versturen, of om cookies3 lokaal op te slaan, hoewel deze handelingen toch tegelijkertijd plaatsvinden.

Om de complexiteit van impliciete participatie te onderstrepen, kan ik niet voorbijgaan aan twee andere prominente diensten van Google: Analytics4 en AdSense5. Nikesh Arora, Chief Business Officer van Google, noemde de Analytics-dienst tijdens de presentatie van de eerste kwartaalresultaten in 2012 met ruim tien miljoen gebruikers de “unsung hero” (Seeking Alpha 2012, 7) van de organisatie. Online trendwatcher BuiltWith.com meldt ruim een jaar later dat de teller op 15.033.705 gebruikers staat (2013b). Van de 100.000 meest bezochte websites uit haar index maakt meer dan 60% gebruik van de Analytics; ruim 16% gebruikt bovendien AdSense (BuiltWith.com 2013a).

Dat Google informatie verzamelt tijdens het gebruik van eigen diensten lijkt misschien evident, maar dat de organisatie ook in staat is om data te verzamelen op externe websites schetst een verzameldrang die des te meer aan het oog onttrokken is. Hiermee construeert Google zeer impliciete vormen van participatie omdat gebruikers onbewust informatie leveren aan Google wanneer ze websites bezoeken die niet verwant zijn aan de organisatie. Bovendien maakt dit het voor Google mogelijk om deze gebruikersinformatie te incorporeren met haar eigen diensten, zo blijkt uit mijn observatie van de features-pagina van de Analytics-dienst: “Maak uw AdSense-programma nog effectiever. (…) Google Analytics kan rechtstreeks gegevens van AdSense importeren zodat u uw advertenties op de best mogelijke plaats op uw site kunt weergeven” (Google Inc. 2013i).

Naast de query-geschiedenis6, IP-adressen, browserinstellingen, cookies, locatiegegevens, apparaatgegevens en taalvoorkeuren, is dus ook de overdracht van data over het surf- en klikgedrag van gebruikers een impliciete vorm van participatie. Maar om iets te kunnen zeggen over de relevantie van deze data voor de dienstverlening en voor het verdienmodel, dien ik ook inzicht te hebben in de wijze waarop Google die informatie verwerkt. Over de werking van haar zoekdienst houdt Google echter zoveel mogelijk geheim:

Our goal is to help people find the best information on the web. To make this possible, we want to help websites focus on creating great content, not tricks and gimmicks to game search engines. In order to achieve this, there are certain aspects of our algorithms that must remain a secret. Otherwise, we would enable some spammers to game Google’s results, which in turn punishes site owners who offer legitimately useful websites and services.
(Google Inc. 2013j, onder ‘Transparency and the Algorithm’)

In haar servicevoorwaarden maakt de organisatie zelfs duidelijk dat het niet is toegestaan om te reconstrueren hoe de software van Google werkt (Google Inc. 2012c, onder “Over Software in onze Services”)7. Toch bieden diverse secundaire bronnen ons op verschillende wijzen een kijkje in de keuken, onder meer omdat het in 1998 gepubliceerde PageRank-algoritme (Brin en Page) nog altijd een ingrediënt vormt: “Today our algorithms rely on more than 200 unique signals. (…) The first and most well known is PageRank” (Google Inc. 2013b, onder “Algorithms Rank Relevant Results Higher”). Daarnaast heeft Google een document gepubliceerd met richtlijnen voor kwaliteitscontrole van zoekresultaten, “for those individuals who want to understand better how Google thinks about relevance and quality of search results” (ibid. 2012b, 4). Aan de hand van deze documenten kan ik hierna dus toch een beeld vormen van de mate waarin de data ingezet worden voor de dienstverlening.

Parsers en rankers

Elizabeth Van Couvering (2009) maakt in een technische beschouwing van verschillende zoekmachines onderscheid tussen de parser en de ranker. De parser “reads and ‘understands’ the query based on logic to do with language” en de ranker “decides which match should come first, second, etc., in the list of results” (233). Het kunnen identificeren van de taal van de query is dus een eerste vereiste voor de parser, maar uit mijn observatie van de “Search Quality Rating Guidelines” (Google Inc. 2012b) wordt duidelijk dat ook de locatie van de gebruiker van belang is voor Google bij het interpreteren van de ingevoerde zoektermen: “For example, if an English (US) user searches for [pizza], he is not interested in pizza restaurants in London, England. He wants pizza restaurants in the US. Important: Unless the query indicates otherwise, we will assume that most users want pages from their own location” (18; haakjes in het origineel).

Nadat een query door de parser is verwerkt, doorzoekt Google aan de hand van verschillende algoritmen in enkele milliseconden miljarden pagina’s die reeds door crawlers geïndexeerd zijn (Google Inc. 2013g). De resultaten worden vervolgens door de ranker geordend, een mechanisme dat Google jaarlijks verder ontwikkelt en aanpast (Google Inc. 2013k, par. 3). Oorspronkelijk berekende de ranker relevantie van deze resultaten op basis van: (1) de mate waarin het voorkomen van de trefwoorden zich verhoudt tot het aantal woorden in de pagina; en (2) de mate waarin gelinkt wordt naar de betreffende pagina (Brin en Page 1998, 4). Tegenwoordig dient het mechanisme echter rekening te houden met “meer dan 200 unieke signalen of ‘aanwijzingen’ om een zo goed mogelijke schatting te maken van dat waarnaar u op zoek bent. Onder deze signalen vallen dingen zoals de termen op websites, de recentheid van de inhoud, uw regio en de PageRank” (Google Inc. 2013d). Verder zegt Google resultaten af te stemmen op gebruik van het type apparaat (mobiel of vast) en verstrekt de organisatie resultaten “op basis van een database van mensen, plaatsen, dingen en hun onderlinge connecties” (onder “Gebruikersinhoud”)8.

Waar algoritmen oorspronkelijk dus vooral de relevantie van de trefwoorden en de verbanden tussen verschillende pagina’s berekenden (objectgericht), blijkt uit mijn observatie dat de rol van gebruikersdata in de loop der jaren is toegenomen (contextgericht) voor het genereren van de SERP9. Daarnaast geeft Google in toenemende mate aandacht aan search quality optimization, onder andere door wereldwijd evaluatoren in te zetten die steekproefsgewijs zoekresultaten beoordelen op relevantie (Google Inc. 2012b). Zo wil Google onder andere “vermijden dat eventueel bezwaarlijke video’s of andere content wordt weergegeven als u er niet om heeft gevraagd” (Google Inc. 2013f, onder “Aanstootgevende inhoud”)10.

Het grote belang van gebruikersinformatie maakt een major player van de gebruiker. Dat Google in de loop der jaren bovendien meer beroep is gaan doen op gebruikersgegevens voor het generen van de SERP, betekent dat het belang steeds meer toeneemt om de taal, de locatie, het apparaattype en de sociale connecties van de gebruiker te kunnen identificeren. Als we dit afzetten tegenover de verzamelde gebruikersgegevens, dan zijn de apparaatgegevens, de query, het IP-adres11, de locatiegegevens en de taalvoorkeur relevant voor de dienstverlening van Google, maar is onduidelijk op welke wijze de cookies, browserinstellingen, het surf- en klikgedrag en in het verleden ingevoerde queries relevant zijn.

Daarmee rest de vraag hoe dat zich verhoudt tot Googles verdienmodel, waarover de organisatie meer prijsgeeft dan over haar dienstverlening. Dit is te verklaren door de belangen van de adverteerders; zij spelen een rol in de werkwijze die Google verkiest: “The advertisers themselves decide what user queries they wish to be related to, and the minimum position of their results (number 1 may be considerably more expensive than number 3 on the list)” (Van Couvering 2009, 232).

Nieuwe advertentievormen

De mediawetenschapper John Pavlik slaat in “Trends in New Media Research” gade hoe een grootschalige transitie heeft plaatsgevonden in het marketinglandschap: adverteerders “have withdrawn from newpapers and other traditional media, placing their advertising dollars in more efficient new media” (2013, 8). Met ‘nieuwe media’ doelt de auteur op bedrijven als Google, Yahoo en Facebook. Dat veel bedrijven er steeds vaker voor kiezen om te adverteren via nieuwe media komt niet uit de lucht vallen. De communicatiewetenschappers Fortin en Dholakia (2003) toonden aan dat interactieve web-based advertenties een krachtig effect op de overtuigingskracht hebben “and therefore can be interesting and potentially powerful outlets for consumer communication. However, as is often the case with advertising in conventional vehicles, the ‘more-is-better’ approach does not necessarily lead to enhanced communication effectiveness” (395). Uit deze beperking volgt dat het voor adverteerders van belang is om met minder weergaves meer doelgerichte boodschappen te kunnen voorschotelen.

Dit onderstreept het belang van Google om een zo compleet mogelijk profiel te vormen van de doelgroep aan wie ze haar advertenties toont. De organisatie stelt dan ook dat ze zich inzet “om ervoor te zorgen dat advertenties (…) zo relevant mogelijk zijn” (Google Inc. 2013c, onder “Adverteren”). Uit mijn observatie van het beleidsdocument12 voor advertenties van Google, blijkt dat het gebruik van cookies hier een belangrijke rol in spelen: “Cookies helpen advertenties effectiever te maken, en dat is wat duizenden websites gratis houdt. Zonder cookies is het voor een adverteerder moeilijker zijn doelgroep te bereiken of erachter te komen hoeveel advertenties er zijn weergegeven en hoeveel klikken er zijn gegenereerd” (2013c, onder “Hoe Google gebruikmaakt van cookies in advertenties”). Voor mobiele apparaten – die veelal geen cookies ondersteunen – blijkt echter dat Google gebruikmaakt van unieke apparaat-id’s: “Deze voeren functies uit die vergelijkbaar zijn met die van cookies” (ibid.). Het identificeren van de gebruiker is volgens Google van belang “om advertenties weer te geven die waarschijnlijk relevanter zijn (bijvoorbeeld op basis van websites die u heeft bezocht)” (ibid.). Dat de organisatie voor het genereren van advertenties beschikking heeft over het surf- en klikgedrag van gebruikers, toont nogmaals aan wat eerder uit mijn observatie onder “Verzameldrang” bleek; de gegevens van verschillende diensten worden door Google onderling uitgewisseld. Tevens volgt hieruit dat adverteerders een belangrijke derde speler zijn in verhouding tussen Google en haar gebruikers.

Onder “klik- en surfgedrag” vallen mogelijk ook in het verleden ingevoerde queries, maar dit wordt niet duidelijk uit de door mij geraadpleegde bronnen. Uit mijn observatie blijkt verder dat Google gebruikmaakt van IP-adressen “om uw algemene locatie te bepalen. We kunnen ook advertenties selecteren op basis van de informatie over uw computer of apparaat zoals het model van uw apparaat, browsertype of sensoren in uw apparaat zoals de versnellingsmeter” (ibid.). Google spreekt overigens niet over het belang voor haar verdienmodel om de taal van de gebruiker te identificeren, maar het is aannemelijk dat die gegevens in overweging genomen worden bij het genereren van advertenties (Google Inc. 2012b, 18). Tenslotte wordt niet duidelijk wat de rol van de browsergegevens is, maar is wel gebleken dat ze gebruikt worden ten behoeve van Googles verdienmodel.

Recapitulatie

Dit onderzoek ben ik begonnen met de vraag hoe de door Google verzamelde gebruikersinformatie relevant is voor de dienstverlening rond Google Search enerzijds en het genereren van advertenties anderzijds, en of dit een problematische verhouding genereert tussen Google en haar gebruikers. In het beantwoorden van deze vraag heb ik gekozen voor een multidisciplinaire aanpak in navolging van Van Dijck (2009, 55) en Deacon et al. (1998) waarbij ik onderzocht heb (1) welke gebruikersinformatie Google verzamelt; (2) hoe die informatie wordt verzameld; en (3) hoe die informatie verwerkt wordt. Op basis van zowel primaire als secundaire bronnen heb ik daarbij allereerst aangetoond dat de data die Google structureel verzamelt bestaat uit queries, query-geschiedenis, IP-adressen, apparaatgegevens, cookies, locatiegegevens, taalvoorkeur, browsergegevens en surf- en klikgedrag. Tevens legde deze analyse bloot dat de gebruiker een belangrijke major player (Deacon, et al. 1998, 35) is in de verhoudingen met Google.

In de in kaart gebrachte gebruikersinformatie onderscheidde ik tevens vormen van implicit en explicit participation (Schäfer 2012, 51-53). Daarbij heb ik geconstateerd dat de impliciete vormen van participatie verder reiken dan alleen de diensten van Google zelf. Zo dragen gebruikers ook op miljoenen externe websites impliciet data over aan Google door middel van diensten zoals Analytics en AdSense. Deze data helpen Google om het surf- en klikgedrag van gebruikers in kaart te brengen.

Hierop volgend heb ik onderzocht in hoeverre de verzamelde informatie relevant is voor de dienstverlening rond Google Search. Hieruit is gebleken dat niet alle gebruikersgegevens relevant zijn; zo is niet duidelijk geworden wat er gebeurt met de query-geschiedenis, cookies, browsergegevens en het surf- en klikgedrag. De query zelf, IP-adressen, apparaat- en locatiegegevens en de taalvoorkeur zijn echter wel relevant gebleken voor de dienstverlening. Bovendien is gebleken dat gebruikersinformatie sinds de publicatie van het PageRank-algoritme (Brin en Page 1998) in toenemende mate belangrijk is geworden voor het generen van de SERP en dat hiermee een verschuiving plaatsvindt van objectgerichte naar contextgerichte relevantie.

Hetzelfde heb ik vervolgens onderzocht voor het gebruik van advertenties. Hieruit is gebleken dat – op de query-geschiedenis na – alle gebruikersgegevens relevant zijn voor het genereren van advertenties, maar dat het voor de browsergegevens onduidelijk blijft waarvoor deze informatie gebruikt wordt. Omdat grote organisaties steeds meer online adverteren (Pavlik 2013, 8) en omdat het van belang blijft om effectief advertenties te generen (Fortin en Dholakia 2003, 395), is het voor Google in toenemende mate van belang om profielgericht gebruikersinformatie te kunnen distilleren ten behoeve van haar advertentiemechanisme. Ook de adverteerder heeft zich dus geopenbaard als een major player. Daarmee zijn de drie belangrijkste pionnen – Google, haar gebruikers en de adverteerders – geïdentificeerd en rest het plaatsen van deze drie hoofdrolspelers ten opzichte van elkaar binnen de “corporate [and] social networks” (Deacon, et al. 1998, 37).

Verhoudingen onder druk

Hoewel de gegevens van de gebruiker steeds belangrijker worden voor contextgerichte zoekresultaten, worden die data tegelijk ook des te meer ingezet ten behoeve van Googles verdienmodel. Bovendien wordt veel van deze gegevens impliciet overgedragen en heeft de organisatie er geen economisch belang bij om deze trend te stoppen, omdat haar verdienmodel de voedingsbodem is voor verdere groei van haar dienstverlening – en vice versa. Hiermee heeft Google een machtspositie verworven die de verhoudingen met haar gebruikers steeds meer onder druk zet en steeds steviger verankert. Dit maakt de kritiek van Van Couvering (2004) relevant, die stelt dat het publieke belang dan niet gediend wordt (25). Bovendien staat een dergelijke verhouding haaks op de ‘internetdemocratie’ die Shirky (2009) voor ogen heeft, omdat het juist de gebruiker is die hier onder druk gezet wordt.

Tegelijk staan ook de adverteerders met hun rug tegen de muur omdat zij web-based advertenties niet meer links kunnen laten liggen (Pavlik 2013, 8). De reikwijdte van Google zorgt er bovendien voor dat adverteerders niet meer om de organisatie heen kunnen als het gaat om online adverteren. Dat Google inmiddels een commerciële grootmacht is geworden maakt de kritiek van Fuchs (2011), dat er een “economic centralization threat” is ontstaan, niet alleen relevant, maar ook urgent; de organisatie heeft hier immers een machtige positie mee verworven. Dit heeft ook Google in een spagaat geforceerd. Om haar economische machtspositie te behouden is het voor de organisatie immers van belang om haar adverteerders zo relevant mogelijk te laten adverteren (Google Inc. 2013c), maar is het ook van belang om het vertrouwen van haar gebruikers vast te houden.

Alleen hierdoor kan ik beweren dat de drie partijen – Google, haar gebruikers en adverteerders – niet alleen wederzijds afhankelijk van elkaar geworden; er lijkt ook nog eens geen weg terug te zijn. De complexe machtsverhoudingen hebben geleid tot een geforceerde driehoeksverhouding waarbij elke pion tegelijk noodzakelijk en onwenselijk afhankelijk is van de ander. Kritieken die stellen dat Google enkel macht uitoefent, zijn dan ook te beperkt. Toch staat buiten kijf dat de gegevens van de gebruiker de katalysator zijn voor deze toenemende verstrengeling; niet de gegevens van de andere partijen. Het is dan ook de gebruiker die aan zet is om zich los te worstelen uit deze houdgreep, en wel door de overdracht van gebruikersdata een halt toe te roepen. Dit roept de vraag op in hoeverre het in het belang van de gebruiker is om die informatie prijs te geven. Het beperken van de overdracht van eigen gegevens is dan immers een instrument waarmee Google onder druk gezet kan worden. Tegelijk heeft dat ook invloed op het eigen belang van de gebruiker, omdat de zoekdienst dan minder contextgerichte resultaten kan opleveren. En als de zoekmachine gebruikt wordt om bijvoorbeeld op zoek te gaan naar de dichtstbijzijnde pizzeria, dan is een contextgerichte SERP bij uitstek in het belang van de gebruiker.

Zoekt de gebruiker echter juist naar objectgerichte informatie, dan zou de zoekopdracht in het beste geval volledig anoniem moeten worden uitgevoerd. Hiervoor biedt Google de gebruiker verschillende mogelijkheden, waaronder het uitschakelen van cookies en de query-geschiedenis (Google Inc. 2012d). Bovendien bieden veel webbrowsers tegenwoordig de mogelijkheid om anoniem websites te bezoeken. In dit geval is het dan dus juist in het belang van de gebruiker om geen gebruikersgegevens over te dragen. Mediawetenschapper Darin Barney (2008) is echter somber over dergelijke oplossingen omdat zulke handelingen de gebruiker tijd en inspanning kosten zonder direct zichtbare beloning (102).

Toch zou de gebruiker moeten afwegen of de baten van een optimale SERP afwegen tegen de voortdurende overdracht van gebruikersdata. Hiervoor is het van groot belang om gebruikers te wijzen op de verzameldrang van Google, het effect ervan op de SERP, maar vooral op de gevolgen ervan voor de wederzijdse op scherp gestelde verhoudingen. Dat de verhoudingen steeds steviger op elkaar ingrijpen maakt dit belang bovendien urgent. Daarbij moeten gebruikers te allen tijde gewezen blijven worden op hun vermogen om te handelen (Dijck, van 2009; Benjamin 1986) en de op scherp gestelde verhoudingen te ontmantelen – alleen zij kunnen immers hun gebruikersdata uit de handen houden van de datagebruikers.

Reflectie en discussie

Ik heb mijn best gedaan om mijn bevindingen voortdurend te baseren op een breed scala aan bronnen. Tegelijk ben ik me ervan bewust dat ik onoverkomelijk bronnen heb gemist die een aanvulling hadden kunnen vormen. Zo zal bijvoorbeeld onduidelijk blijven in hoeverre Google eigenlijk succesvol is in het verwerken van de gebruikersdata. Bovendien heeft deze onderzoeksmethode niet geholpen om te achterhalen of Google mogelijk in het geheim nog meer informatie van gebruikers verzamelt dan door bronnenanalyse te achterhalen is. Verder heb ik mij vooral gericht op de zoekdienst van Google, maar toekomstig onderzoek zou de bevindingen in dit onderzoek kunnen toetsen op meerdere diensten van Google – temeer omdat er sprake is van data-uitwisseling tussen die verschillende diensten. Dat er bovendien meer onderzoek nodig is naar de werkwijze van Google, blijkt uit het feit dat ik niet van alle verzamelde datatypen de functie heb kunnen achterhalen. Zo is de rol van de browsergegevens en query-geschiedenis onduidelijk gebleven.

Met dit onderzoek heb ik gepoogd een pragmatische bijdrage te leveren aan het kritische debat rond het gebruik van persoonsgegevens door in te gaan op het belang van relevante zoekresultaten voor de gebruiker. Tegelijk ben ik me ervan bewust dat ‘relevant’ een lastig te conceptualiseren begrip is. Terecht levert Van Couvering forse kritiek op de wijze waarop Google verschuift van objectgerichte naar contextgerichte SERP’s (2009, 168). Het rookgordijn dat de organisatie hiermee opwerpt, en de ondoorzichtige bias (Rieder en Sire 2013) die hiermee geconstrueerd wordt, is en blijft een werkwijze die kritisch tegen het licht gehouden moet worden.

Voetnoten

  1.  Zimmer beargumenteert dat web search studies een meta-discipline is. Hij noemt hierbij als “five key perspectives: technical foundations and evaluations; transaction log analyses; user studies; political, ethical, and cultural critiques; and legal and policy analyses” (2010, 508).
  2.  Hoewel Shirky de term “Web 2.0” niet expliciet noemt in “Everyone is a Media Outlet” (2009), beschrijft hij de ontwikkelingen van internet wel in grote mate van overeenstemming met de beschrijving Tim O’Reilly in “What Is Web 2.0” (2005).
  3.  Cookies zijn logbestanden die door een website client-side (op de computer van de gebruiker) kunnen worden opgeslagen. Zo is het voor de website mogelijk om op een later tijdstip te identificeren of en hoe de dienst in het verleden met dezelfde computer en browser is gebruikt. Deze vorm van impliciete participatie is omstreden gebleken (Laan, van der 2013), en o.a. de Nederlandse overheid poogt het gebruik ervan te reguleren (Rijksoverheid 2013). Tegelijk lijkt dergelijke wetgeving achterhaald omdat 99,1% van de bezoekers van een website in theorie ook server-side geïdentificeerd kan worden aan de hand van configuratiedata die de webbrowser standaard meestuurt, zo blijkt uit een experiment van de Electronic Frontier Foundation (Eckersley 2010).
  4.  Google Analytics biedt beheerders van websites de mogelijkheid om inzicht te krijgen in statistische gegevens over het surfgedrag van bezoekers op hun website. Beheerders dienen hiervoor een klein script van Google in de broncode van hun website te plaatsen, waardoor Google in staat is om bezoekers op elke pagina te identificeren en te traceren.
  5.  Google AdSense biedt beheerders van websites de mogelijkheid om relevante advertenties te plaatsen op hun website, die specifiek afgestemd worden op bezoekers: “If a user visits the home page of the New York Times, he or she will see banner ads and other spaces that are filled on the fly from third-party advertising aggregators like Google” (Zittrain 2008, 56). De advertentie-opbrengst wordt verdeeld onder Google en de beheerder van de website. De wijze waarop de advertenties gegenereerd worden, komt sterk overeen met het mechanisme dat ik bespreek onder “Nieuwe advertentievormen”.
  6.  Onder ‘query’ versta ik de expliciet ingevoerde data in het invoerveld van de interface van Google Search; niet de intentie van de gebruiker of de interpretatie ervan door de zoekmachine.
  7.  Dit is opvallend omdat de oprichters van Google bij het wereldkundig maken van hun PageRank-algoritme nog stelden dat “it is crucial to have a competitive search engine that is transparent and in the academic realm” (Brin en Page 1998, 19). Zie ook voetnoot 12.
  8.  Hoewel Google in het midden laat om welke mensen en connecties het gaat, veronderstel ik dat de organisatie doelt op het gebruik van informatie uit de sociale netwerkdienst Google Plus. Zoals ik onder “Verzameldrang” aantoonde, incorporeert Google immers onderling data van haar verschillende diensten.
  9.  De Search Engine Result Page (SERP) is de webpagina met zoekresultaten die getoond wordt na het invoeren van een zoekopdracht. De indeling en volgorde van de inhoud wordt automatisch gegenereerd door verschillende algoritmen van de zoekmachine.
  10.  Van Couvering levert forse kritiek op deze ontwikkeling omdat ‘relevantie’ hierdoor een subjectieve biased norm is geworden: “The concept of relevance has changed from some type of topical relevance based on an applied classification [to] something more subjective” (2009, 168). Tegelijk stelt Google zelf nog steeds dat ze de voorkeur geeft “aan computeroplossingen boven het handmatig organiseren van informatie” (Google Inc. 2013f, onder “Algoritmen krijgen de voorkeur”).
  11.  IP-adressen kunnen gebruikt worden om op regionaal niveau locaties te bepalen (Google Inc. 2013e).
  12.  In dit beleidsdocument staat tevens: “Google en veel van de websites en services die u gratis kunt gebruiken, worden gefinancierd met advertenties” (Google Inc. 2013c). Dat staat in schril contrast met de oorspronkelijke idee van de oprichters van Google dat “advertising causes enough mixed incentives that it is crucial to have a competitive search engine that is transparent and in the academic realm” (Brin en Page 1998, 19). Sterker nog: ze verwachtten juist dat “advertising funded search engines will be inherently biased towards the advertisers and away from the needs of the consumers” (20).

Bibliografie

Adorno, Theodor W., en Max Horkheimer. Dialectiek der Verlichting. Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2007.

Alexa Internet, Inc. Top Sites. The Top 500 Sites on the Web. April 2013. http://www.alexa.com/topsites (geopend 19 april 2013).

Barney, Darin. „Politics and Emerging Media: The Revenge of Publicity .” Global Media Journal – Canadian Edition 1, nr. 1 (2008): 89-106.

Benjamin, Walter. „The Author as Producer.” In Walter Benjamin. Reflections: Essays, Aphorisms, Autobiographical Writings, door Peter Demetz, 220-238. New York: Schocken Books, 1986.

Brin, Sergey, en Lawrence Page. „The Anatomy of a Large-Scale Hypertextual Web Search Engine.” Seventh International World-Wide Web Conference (WWW 1998) . Brisbane, Australië: Standford University, 1998. 20.

BuiltWith.com. Google Adsense Usage Statistics. 31 mei 2013a. http://trends.builtwith.com/ads/Google-Adsense (geopend 6 juni 2013).

—. Google Analytics Usage Statistics. 31 mei 2013b. http://trends.builtwith.com/analytics/Google-Analytics (geopend 6 juni 2013).

Cisco Systems, Inc. „Cisco Visual Networking Index: Global Mobile Data Traffic Forecast Update, 2012–2017.” Visual Networking Index (VNI). 6 februari 2013. http://www.cisco.com/en/US/solutions/collateral/ns341/ns525/ns537/ns705/ns827/white_paper_c11-520862.html (geopend 19 april 2013).

Deacon, David, Michael Pickering, Peter Goldin, en Graham Murdock. Researching Communications. A Practical Guid To Methods in Media And Cultural Analysis. London: Arnold Publishers, 1998.

Dijck, van, José. „Users like you? Theorizing agency in user-generated content.” Media, Culture & Society 31, nr. 1 (2009): 41-58.

Eckersley, Peter. „How Unique Is Your Web Browser?” Electronic Frontier Foundation. 2010. https://panopticlick.eff.org/browser-uniqueness.pdf (geopend 1 juni 2013).

Fortin, David R., en Ruby Roy Dholakia. „Interactivity and vividness effects on social presence and involvement with a web-based advertisement.” Journal of Business Research (Elsevier) 58, nr. 2005 (2003): 387-396.

Fuchs, Christian. „A Contribution to the Critique of the Political Economy of Google.” Fast Capitalism (University of Texas) 8, nr. 1 (2011).

Google Inc. 2013 Financial Tables. 2013a. http://investor.google.com/financial/tables.html (geopend 6 mei 2013).

—. About Search. 2013b. http://www.google.com/competition/howgooglesearchworks.html (geopend 18 mei 2013).

—. Adverteren. 2013c. http://www.google.nl/intl/nl/policies/technologies/ads/ (geopend mei 5, 2013).

—. Algoritmen. 2013d. http://www.google.com/insidesearch/howsearchworks/algorithms.html (geopend 17 mei 2013).

—. Belangrijke termen. 2013e. http://www.google.nl/intl/nl/policies/privacy/key-terms/#toc-terms-ip (geopend 29 mei 2013).

—. Beleidsregels. 2013f. http://www.google.com/insidesearch/howsearchworks/policies.html (geopend 17 mei 2013).

—. Crawlen en indexeren. 2013g. http://www.google.com/insidesearch/howsearchworks/crawling-indexing.html (geopend 18 mei 2013).

—. How does Google make money? What is driving Google’s growth? 2013h. http://investor.google.com/corporate/faq.html#toc-money (geopend 6 mei 2013).

—. Inhoudanalyse van Google Analytics. 2013i. http://www.google.com/intl/nl_ALL/analytics/features/content.html (geopend 17 mei 2013).

—. Privacybeleid. 27 juli 2012a. http://www.google.nl/intl/nl/policies/privacy/ (geopend 3 mei 2013).

—. Search Quality Rating Guidelines. 2 november 2012b. http://static.googleusercontent.com/external_content/untrusted_dlcp/www.google.com/nl//insidesearch/howsearchworks/assets/searchqualityevaluatorguidelines.pdf (geopend 17 mei 2013).

—. Servicevoorwaarden van Google. 1 maart 2012c. http://www.google.nl/intl/nl/policies/terms/regional.html (geopend 4 mei 2013).

—. Transparency. 2013j. http://www.google.com/competition/transparency.html (geopend 4 mei 2013).

—. „Vliegensvlug zoeken.” Google Inside search. 2013k. http://static.googleusercontent.com/external_content/untrusted_dlcp/www.google.com/nl//insidesearch/howsearchworks/assets/searchInfographic.pdf (geopend 1 mei, 2013).

—. What is Google’s mission? How did Google begin? 2013l. http://investor.google.com/corporate/faq.html#toc-mission (geopend 6 mei 2013).

—. Zelfregulerende richtlijnen. 1 november 2012d. http://www.google.nl/intl/nl/policies/privacy/frameworks/ (geopend 19 mei 2013).

Laan, van der, Kennedy. „Nieuw wetsvoorstel cookiewet schept (eindelijk) duidelijkheid.” Marketingfacts. 23 mei 2013. http://www.marketingfacts.nl/berichten/nieuw-wetsvoorstel-cookiewet-schept-eindelijk-duidelijkheid/ (geopend 2 juni 2013).

Latour, Bruno. Reassembling the Social. An Introduction to Actor-Network-Theory. New York: Oxford University Press, 2005.

Lee, Micky. „Google Ads and the blindspot debate.” Media, Culture & Society 33, nr. 3 (2011): 433-447.

Netcraft Ltd. Most Visited Web Sites. april 2013. http://toolbar.netcraft.com/stats/topsites (geopend 19 april 2013).

O’Reilly, Tim. „What Is Web 2.0. Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software.” O’Reilly. 30 september 2005. http://oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html (geopend 28 mei 2013).

Pavlik, John V. „Trends in New Media Research: A Critical Review of Recent Scholarship.” Sociology Compass (Blackwell Publishing) 7, nr. 1 (januari 2013): 1-12.

Petersen, Søren Mørk. „Loser Generated Content: From Participation to Exploitation.” First Monday (University of Illinois) 13, nr. 3 (maart 2008).

Rieder, Bernard, en Guillaume Sire. „Conflicts of Interest and Incentives to Bias: A Microeconomic Critique of Google’s Tangled Position on the Web.” New Media & Society (Sage Publications), april 2013: 1-17.

Rijksoverheid. „Internetbezoek volgen met cookies.” Rijksoverheid. 2013. http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ict/veilig-online-en-e-privacy/internetbezoek-volgen-met-cookies (geopend 18 mei 2013).

Schäfer, Mirko Tobias. Bastard Culture! How User Participation Transforms Cultural Production. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2012.

Scholz, Trebor. „Market Ideology and the Myths of Web 2.0.” First Monday (University of Illinois) 13, nr. 3 (maart 2008).

Seeking Alpha. Google Management Discusses Q1 2012 Results. Earnings Call Transcript. 12 april 2012. http://seekingalpha.com/article/495351-google-management-discusses-q1-2012-results-earnings-call-transcript (geopend 29 mei 2013).

Shirky, Clay. „Everyone is a Media Outlet.” In Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations, door Clay Shirky, 55-80. London: Penguin, 2009.

The Guardian. The NSA Files. 13 december 2013. http://www.theguardian.com/world/the-nsa-files (geopend 14 december 2013).

Van Couvering, Elizabeth Jane. New Media? The Political Economy of Internet Search Engines. Paper, Media & Communication, London School of Economics and Political Science, London: LSE, 2004, 26.

Van Couvering, Elizabeth Jane. Search Engine Bias: The Structuration of Traffic on the World-Wide Web. PhD Thesis, Media and Communications, London School of Economics and Political Science, London: LSE, 2009, 267.

Zimmer, Michael. „Web Search Studies: Multidisciplinary Perspectives on Web Search Engines.” In International Handbook of Internet Research, Editor: Jeremy Hunsinger, Lisbeth Klastrup en Matthew Allen, 507-521. Dordrecht: Springer, 2010.

Zittrain, Jonathan L. The Future of the Internet, and How to Stop it. London: Yale University Press, 2008.

Over de auteur

Steve Lock

Steve Lock houdt zich bezig met nieuwe media en communicatie in brede zin. In 2012 is Steve betrokken geraakt bij WordPress en internetmarketingbureau Sowmedia.nl, waar hij zich inzet voor de ontwikkeling van WordPress websites, het uitbrengen van communicatieadvies en voor de ontwikkeling van online diensten.

Nog geen reacties.

Geef een reactie